झोपलेलं बाळ अचानक मोठा आवाज झाला, किंवा त्याला जरा वेगळ्या पद्धतीने उचललं गेलं, की एकदम दचकून हात-पाय ताठ पसरतं आणि क्षणार्धात परत जवळ ओढून घेतं — कधी यासोबत रडणंही येतं. हे पाहून पालक अनेकदा घाबरतात, पण ही एक पूर्णपणे नैसर्गिक व अपेक्षित प्रतिक्षिप्त क्रिया आहे, ज्याला वैद्यकीय भाषेत "मोरो रिफ्लॅक्स" म्हणतात.
मोरो रिफ्लॅक्स म्हणजे नेमकं काय?
मोरो रिफ्लॅक्स ही बाळाच्या मज्जासंस्थेतील एक जन्मजात, अनैच्छिक प्रतिक्षिप्त क्रिया आहे — अचानक आवाज, तेजस्वी प्रकाश, अचानक हालचाल किंवा "आपण पडतोय" असं वाटणं यांना बाळाचं शरीर स्वयंचलितपणे असा प्रतिसाद देतं. या क्रियेत बाळाचे हात बाजूला पसरतात, बोटं पसरून उघडतात आणि पाठ किंचित कमानीसारखी होते — आणि लगेचच हात परत शरीराजवळ ओढले जातात, अनेकदा रडण्यासोबत. ही क्रिया गर्भावस्थेच्या दुसऱ्या-तिसऱ्या तिमाहीतच विकसित होते आणि जन्मानंतर स्पष्टपणे दिसते.
बालरोगतज्ज्ञ नवजात बाळाच्या पहिल्या तपासणीत मज्जासंस्था नीट काम करतेय की नाही, हे पाहण्यासाठी याच रिफ्लॅक्सची मुद्दाम तपासणी करतात. भारतीय निरोगी नवजात बाळांवर झालेल्या एका अभ्यासातही (Indian Pediatrics, IAP चं अधिकृत जर्नल) या रिफ्लॅक्सची अचूक वेळ व गुणवत्ता मोजून, ती एक विश्वासार्ह न्यूरो-स्क्रीनिंग साधन असल्याचं दाखवून दिलं आहे.
हे कधीपर्यंत टिकतं?
मोरो रिफ्लॅक्स साधारण २-३ महिन्यांनंतर हळूहळू कमी होऊ लागतं आणि ६ महिन्यांपर्यंत पूर्णपणे नाहीसं होतं — कारण याच काळात बाळाचा मेंदू व स्नायूंवरील नियंत्रण अधिक प्रगत होतं आणि अशा स्वयंचलित प्रतिक्षिप्त क्रियांची गरज उरत नाही.
बाळाला त्रास होतो का?
नाही, ही क्रिया बाळासाठी वेदनादायक नसते — मात्र क्षणभर बाळाला असुरक्षित वाटू शकतं, त्यामुळेच रडणं येतं. लहान बाळांना गुंडाळून (स्वॅडलिंग करून) झोपवल्यास मोरो रिफ्लॅक्समुळे अचानक जाग येण्याचं प्रमाण कमी होतं, आणि म्हणूनच अनेक बाळं गुंडाळल्यावर अधिक शांत झोपतात.
कधी काळजी करावी?
बहुतेक वेळा मोरो रिफ्लॅक्स पूर्णपणे सामान्य असते, पण पुढील परिस्थितीत बालरोगतज्ज्ञांशी बोलणं योग्य ठरतं:
- ही क्रिया शरीराच्या एका बाजूला दिसते आणि दुसऱ्या बाजूला दिसतच नाही (असममित प्रतिसाद) — हे मज्जातंतूच्या दुखापतीचं किंवा हाडाच्या (कॉलरबोन) फ्रॅक्चरचं संभाव्य लक्षण असू शकतं
- ६ महिन्यांनंतरही ही क्रिया स्पष्टपणे कायम असेल
- जन्मानंतर लगेच ही क्रिया अतिशय क्षीण किंवा अजिबात दिसत नसेल
- रिफ्लॅक्ससोबत बाळाचं शरीर अत्यंत ताठर किंवा अत्यंत सैल वाटत असेल
अशी लक्षणं दिसल्यास हे नेहमीच गंभीर स्थितीचं लक्षण असतं असं नाही, पण योग्य तपासणीसाठी बालरोगतज्ज्ञांना दाखवणं आवश्यक आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
बाळ झोपेत असतानाही अचानक हात-पाय का हलवतं?
झोपेतही हलकासा आवाज, हालचाल किंवा स्पर्श झाल्यास मोरो रिफ्लॅक्स सुरू होऊ शकते. यामुळेच काही बाळं झोपेत अचानक दचकून जागी होतात — हे सामान्य आहे आणि स्वॅडलिंगने कमी करता येतं.
मोरो रिफ्लॅक्स आणि इतर प्रतिक्षिप्त क्रिया (जसं हात मुठीत असणं) यांचा संबंध आहे का?
दोन्ही वेगळ्या क्रिया असल्या, तरी त्या एकाच कारणामुळे — बाळाच्या मज्जासंस्थेच्या नैसर्गिक, वयानुसार होणाऱ्या विकासामुळे — दिसतात. दोन्ही ठराविक वयानंतर आपोआप कमी होतात.
स्वॅडलिंग (बाळाला घट्ट गुंडाळणं) सुरक्षित आहे का?
हो, योग्य पद्धतीने केलेलं स्वॅडलिंग सुरक्षित आहे — मात्र बाळाचे कूल्हे व पाय मोकळेपणाने हलू शकतील अशा पद्धतीने गुंडाळावं, आणि बाळ पालथं झोपल्यास स्वॅडलिंग करू नये.
मोठ्या बाळांमध्येही अचानक दचकणं दिसतं, हे मोरो रिफ्लॅक्सच आहे का?
६ महिन्यांनंतर मोरो रिफ्लॅक्स नाहीशी होते आणि तिची जागा एक सर्वसाधारण, आयुष्यभर टिकणारी "स्टार्टल रिफ्लेक्स" घेते — जी मोठ्या मुलांत व प्रौढांतही अचानक आवाजाने दचकण्याच्या रूपात दिसते. ही वेगळी, कमी तीव्र प्रतिक्रिया असते.