हा लेख कोणत्या तारखेपर्यंतच्या माहितीवर आधारित आहे: महाराष्ट्र FDA चा हा आदेश २९ सप्टेंबर २०२६ रोजी जारी झाल्याचं आणि तो तात्काळ लागू झाल्याचं त्याच दिवशी प्रसारमाध्यमांनी नोंदवलं. हा लेख ६ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत उपलब्ध माहितीवर आधारित आहे. आदेशात पुढे सुधारणा किंवा स्पष्टीकरण आल्यास हा लेख अद्ययावत केला जाईल.
एक प्रामाणिक नोंद: या लेखाच्या तारखेपर्यंत आदेशाची मूळ प्रत FDA च्या संकेतस्थळावर प्रसिद्ध झालेली आम्हाला आढळली नाही. म्हणून आदेशाचे तपशील अनेक प्रसारमाध्यमांच्या एकमेकांशी जुळणाऱ्या वृत्तांकनावर आधारित आहेत, आणि त्यामागचे कायदे आम्ही थेट मूळ कायद्याच्या मजकुराशी पडताळले आहेत.
मोबाइलवर रील्स बघताना एखादी ओळखीची इन्फ्लुएन्सर आई सांगते, "माझ्या बाळाला मी हेच दूध देते." ऑनलाइन ॲपवर बेबी फूडवर "२०% कॅशबॅक" दिसतो. बाळंतपणानंतर रुग्णालयात कोणीतरी एखाद्या ब्रँडचा "मोफत नमुना" हातात ठेवतो. नव्या आईसाठी, जी आधीच थकलेली आणि "बाळाला पुरेसं दूध मिळतंय ना?" या काळजीत असते, असे संदेश खूप प्रभावी ठरतात.
याच प्रकारच्या मार्केटिंगवर आता महाराष्ट्रात कडक कारवाई होणार आहे. महाराष्ट्राच्या अन्न व औषध प्रशासनाचे (FDA) आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी बाळांसाठीच्या दुधाच्या व खाद्यपदार्थांच्या जाहिराती, मोफत नमुने आणि इन्फ्लुएन्सर प्रमोशन यांवर राज्यभर बंदीचा आदेश जारी केला आहे.
पण सुरुवातीलाच एक गोष्ट स्पष्ट करूया: हा आदेश फॉर्म्युला दुधाच्या मार्केटिंगवर आहे, त्याच्या वापरावर नाही. फॉर्म्युला दूध दुकानांत आणि औषधालयांत मिळत राहील. ज्या आईला काही कारणाने स्तनपान करता येत नाही किंवा पुरेसं दूध येत नाही, तिच्यासाठी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने निवडलेलं फॉर्म्युला हा सुरक्षित आणि योग्य पर्याय आहे — त्यात लाज वाटण्यासारखं काहीही नाही.
आदेश नेमका काय सांगतो?
प्रसारमाध्यमांच्या वृत्तानुसार, अन्न सुरक्षा व मानके कायदा, २००६ च्या कलम ३० अंतर्गत (जे राज्याच्या अन्न सुरक्षा आयुक्तांना सार्वजनिक आरोग्यासाठी आदेश देण्याचे अधिकार देतं) हा आदेश काढण्यात आला आहे.
कोणत्या उत्पादनांना लागू?
- बाळाचं फॉर्म्युला दूध (infant formula / infant milk substitute)
- मोठ्या बाळांसाठीचं "फॉलो-अप फॉर्म्युला"
- सहा महिन्यांनंतर द्यायचे पूरक व पारंपरिक बेबी फूड (उदा. सीरियल, मिक्स)
- बाळांसाठीचे विशेष वैद्यकीय आहार (foods for special medical purposes)
- दूध पाजण्याच्या बाटल्या (feeding bottles)
वृत्तानुसार, एखादं उत्पादन "हेल्थ मिक्स", "न्यूट्रिशन पावडर" किंवा "ट्रॅडिशनल मिक्स" अशा वेगळ्या नावाने विकलं जात असलं, तरी ते बाळासाठी आहे की नाही हे त्याच्या नावावरून नव्हे, तर घटक, वापराचा उद्देश, वयोगट आणि जाहिरात यांवरून ठरवलं जाईल.
कशावर बंदी?
- कोणत्याही माध्यमातून जाहिरात — टीव्ही, वृत्तपत्र, वेबसाइट, ई-कॉमर्स ॲप्स, सोशल मीडिया आणि मेसेजिंग ॲप्स
- मोफत नमुने, भेटवस्तू, कूपन, कॅशबॅक, सवलतींच्या मोहिमा
- इन्फ्लुएन्सरकडून प्रमोशन आणि इतर उत्पादनांसोबत "क्रॉस-प्रमोशन"
- आरोग्य क्षेत्राला प्रायोजकत्व — डॉक्टर, आरोग्य कर्मचारी, रुग्णालयं, नर्सिंग होम, औषधालयं किंवा वैद्यकीय संघटनांना परिषदा, कार्यशाळा, फेलोशिप किंवा संशोधनासाठी निधी, प्रवास, आदरातिथ्य किंवा शुल्क देणं
पॅकिंगवर काय असणं बंधनकारक?
- पॅकच्या दर्शनी भागावर ठळक इशारा: "IMPORTANT NOTICE — MOTHER'S MILK IS BEST FOR YOUR BABY" (महत्त्वाची सूचना — मातेचं दूध हेच तुमच्या बाळासाठी सर्वोत्तम)
- हे उत्पादन फक्त आरोग्य कर्मचाऱ्याच्या सल्ल्यानेच वापरावं, अशी सूचना
- दूध तयार करण्याच्या योग्य पद्धतीच्या सूचना आणि चुकीच्या पद्धतीने तयार केल्यास होणाऱ्या धोक्याचा इशारा
- पॅकवर बाळाचं किंवा स्त्रीचं चित्र नसावं, आणि "humanised", "maternalised" (म्हणजे "आईच्या दुधासारखं बनवलेलं") किंवा "complete food", "health food" असे शब्द वापरू नयेत
उद्योगांना मुदत
वृत्तानुसार उत्पादक व विक्रेत्यांना ३० दिवसांत स्वतःचं अनुपालन तपासून घोषणा द्यायची आहे, आणि FDA अधिकाऱ्यांना पुढील काही आठवड्यांत तपासणी व अहवालाचे टप्पे ठरवून देण्यात आले आहेत.
हे नियम नवे आहेत का? — १९९२ चा IMS कायदा
हा मुद्दा महत्त्वाचा आहे: यातले बहुतेक नियम नवे नाहीत. भारतात १९९२ पासून "इन्फंट मिल्क सबस्टिट्यूट्स, फीडिंग बॉटल्स अँड इन्फंट फूड्स कायदा" (IMS कायदा) लागू आहे, आणि २००३ मध्ये त्यात सुधारणा करून तो आणखी कडक केला गेला. आम्ही मूळ कायद्याचा मजकूर तपासला; त्यात आधीपासूनच हे आहे:
- कलम ३: बाळाचं फॉर्म्युला, बेबी फूड आणि फीडिंग बॉटल यांच्या जाहिरातीला व प्रमोशनला मनाई, आणि "हे मातेच्या दुधाइतकं किंवा त्याहून चांगलं आहे" असा समज निर्माण करण्यास मनाई.
- कलम ४: मोफत नमुने, भेटवस्तू वाटण्यास, आणि प्रमोशनसाठी गरोदर स्त्री किंवा बाळाच्या आईशी संपर्क साधण्यास मनाई.
- कलम ६: पॅकवर "important notice" आणि "mother's milk is best for your baby" हे वाक्य ठळक अक्षरांत; बाळाचं किंवा स्त्रीचं चित्र आणि "humanised"/"maternalised" असे शब्द वापरण्यास मनाई.
- कलम ९: आरोग्य कर्मचाऱ्यांना किंवा त्यांच्या संघटनांना आर्थिक लाभ, भेटवस्तू, किंवा परिषदा-फेलोशिप-संशोधनासाठी प्रायोजकत्व देण्यास मनाई.
या कायद्यात "बेबी फूड" म्हणजे सहा महिने ते दोन वर्षं वयाच्या बाळांसाठी विकले जाणारे पदार्थ, आणि "फॉर्म्युला" म्हणजे दोन वर्षांपर्यंतच्या बाळासाठी मातेच्या दुधाचा पर्याय म्हणून विकलं जाणारं अन्न, अशा व्याख्या आहेत. याशिवाय FSSAI चे "फूड्स फॉर इन्फंट न्यूट्रिशन" नियम, २०२० देखील पॅकवर बाळाचं किंवा स्त्रीचं चित्र आणि "humanised"/"maternalised" शब्द वापरण्यास मनाई करतात.
मग नवं काय आहे? हा आदेश हे जुने नियम अन्न सुरक्षा कायद्याच्या अंमलबजावणी यंत्रणेशी जोडून राज्यभर कडकपणे राबवण्याचा आहे, आणि तो स्पष्टपणे आजच्या माध्यमांनाही लागू करतो — इन्फ्लुएन्सर, ई-कॉमर्स ॲप्स, कॅशबॅक-कूपन आणि मेसेजिंग ॲप्स. १९९२ मध्ये यांतलं काहीच अस्तित्वात नव्हतं, पण आज नव्या आईपर्यंत जाहिरात पोहोचण्याचे हेच मुख्य मार्ग आहेत.
दंड काय?
दंडाचे नियम मूळ कायद्यांमधूनच येतात:
- IMS कायदा (कलम २०): जाहिरात, नमुने, प्रायोजकत्व यांसंबंधीच्या नियमांचं उल्लंघन केल्यास तीन वर्षांपर्यंत कारावास, किंवा दंड, किंवा दोन्ही; पॅकिंगसंबंधीच्या नियमांचं उल्लंघन केल्यास किमान सहा महिने ते तीन वर्षांपर्यंत कारावास आणि दंड.
- अन्न सुरक्षा कायदा (कलम ५३): अन्नाबद्दल खोटी किंवा दिशाभूल करणारी जाहिरात केल्यास १० लाख रुपयांपर्यंत दंड.
हे नियम का आहेत? — WHO ची आंतरराष्ट्रीय नियमावली
१९८१ मध्ये जागतिक आरोग्य सभेने (World Health Assembly) "आंतरराष्ट्रीय नियमावली — मातेच्या दुधाच्या पर्यायांचं मार्केटिंग" (International Code of Marketing of Breast-milk Substitutes) स्वीकारली. तिचा उद्देश फॉर्म्युलावर बंदी घालणं नव्हे, तर स्तनपानाचं संरक्षण करणं आणि गरज असेल तेव्हा फॉर्म्युला योग्य माहितीच्या आधारे, योग्य पद्धतीने वापरला जावा हे सुनिश्चित करणं हा आहे. भारताचा IMS कायदा याच नियमावलीवर आधारित आहे.
यामागचं कारण सोपं आहे: नव्या आईचा निर्णय जाहिरातीच्या दबावाखाली नव्हे, तर योग्य वैद्यकीय सल्ल्याने व्हावा. WHO ने २०२२ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या अहवालात फॉर्म्युला कंपन्या सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर, "बेबी क्लब", ॲप्स आणि ऑनलाइन सल्ला-सेवांमधून गरोदर स्त्रिया व नव्या मातांपर्यंत वैयक्तिक जाहिराती कशा पोहोचवतात याचं विश्लेषण केलं आहे.
आईसाठी याचा अर्थ काय? — तुम्हाला काय दिसू शकतं
हा आदेश प्रत्यक्ष अमलात आला, तर पुढील गोष्टी हळूहळू बदललेल्या दिसू शकतात — आणि त्या दिसल्या तर सावध राहणं उपयोगी ठरेल:
- सोशल मीडियावर: एखादी इन्फ्लुएन्सर विशिष्ट ब्रँडचं फॉर्म्युला किंवा बेबी फूड "रेकमेंड" करत असेल, सवलतीचा कोड देत असेल — तर ती जाहिरात आहे, सल्ला नाही.
- ऑनलाइन खरेदी करताना: बाळाच्या दुधावर कॅशबॅक, कूपन किंवा "कॉम्बो ऑफर" दिसल्या, तर त्या या आदेशाच्या विरोधात आहेत.
- रुग्णालयात किंवा औषधालयात: कंपनीचा प्रतिनिधी मोफत नमुना, भेटवस्तू किंवा माहितीपत्रक देत असेल, तर ते IMS कायद्यानुसारही मनाई असलेलं आहे.
- पॅकवर: "MOTHER'S MILK IS BEST FOR YOUR BABY" ही सूचना ठळक दिसायला हवी. पॅकवर गोंडस बाळाचं चित्र किंवा "आईच्या दुधासारखं" असा दावा असेल, तर तो नियमबाह्य आहे.
- "हेल्थ मिक्स" पासून सावध: बाळांसाठी असलेलं उत्पादन वेगळ्या नावाने विकलं जात असलं तरी ते याच नियमांत येतं.
काय बदलत नाही: डॉक्टरांनी वैद्यकीय कारणाने फॉर्म्युला सुचवणं, तुम्ही ते दुकानातून विकत घेणं, आणि बाळाला देणं — यांपैकी कशावरही बंदी नाही. फॉर्म्युला वापरत असाल, तर पॅकवरच्या सूचनेनुसारच ते तयार करा; पाण्याचं प्रमाण स्वतःहून बदलू नका.
नियमांचं उल्लंघन दिसल्यास तक्रार कुठे करावी?
महाराष्ट्र FDA चं ऑनलाइन तक्रार पोर्टल — complaints.mahafda.in — FDA च्या अधिकृत संकेतस्थळावरून जोडलेलं आहे. तक्रार करताना उत्पादनाचं नाव, जाहिरात कुठे दिसली (ॲप, सोशल मीडिया पोस्टची लिंक, दुकान/रुग्णालयाचं नाव व पत्ता), तारीख आणि शक्य असल्यास स्क्रीनशॉट किंवा फोटो जपून ठेवा.
या विशिष्ट आदेशासाठी वेगळी हेल्पलाइन जाहीर झाली आहे का, हे आदेशाची मूळ प्रत उपलब्ध नसल्याने आम्ही पडताळू शकलो नाही.
मातेचं दूध का महत्त्वाचं आहे?
प्रत्येक पॅकवर "मातेचं दूध सर्वोत्तम" असं का लिहावं लागतं? कारण मातेचं दूध हे केवळ अन्न नाही — ते बाळाचं पहिलं संरक्षणही आहे. हे थोडक्यात समजून घेऊया.
कोलोस्ट्रम — पहिलं घट्ट, पिवळसर दूध
बाळंतपणानंतर पहिल्या दोन-तीन दिवसांत येणारं घट्ट, पिवळसर दूध म्हणजे कोलोस्ट्रम (colostrum). राष्ट्रीय आरोग्य अभियानाच्या (NHM) मार्गदर्शनानुसार त्यात संसर्गापासून बचाव करणारे घटक (प्रतिपिंडे — antibodies) मोठ्या प्रमाणात असतात. ते फेकून देऊ नये — ते बाळाला मिळायलाच हवं.
मातेच्या दुधातून बाळाला काय मिळतं?
WHO नुसार मातेचं दूध बाळाला वयानुसार आवश्यक पोषण देतं आणि संसर्गजन्य आजारांपासून संरक्षण देतं. दीर्घकाळाचा विचार करता, स्तनपान केलेल्या मुलांमध्ये पुढे लठ्ठपणाचा धोका कमी आणि बुद्धिमत्ता चाचण्यांमध्ये चांगली कामगिरी आढळून आली आहे — हे संबंध मोठ्या अभ्यासांतून दिसले असले तरी त्यांवर कुटुंबाच्या परिस्थितीसारख्या इतर घटकांचाही प्रभाव असू शकतो.
आईसाठीही फायदे आहेत: WHO नुसार स्तनपानामुळे स्तनाच्या आणि अंडाशयाच्या कर्करोगाचा धोका कमी होतो.
किती काळ आणि कसं? — WHO व IAP ची शिफारस
WHO, UNICEF आणि भारतीय बालरोगतज्ज्ञ संघटना (IAP) व नॅशनल निओनॅटॉलॉजी फोरम (NNF) एकमताने सांगतात:
- जन्मानंतर पहिल्या एका तासात स्तनपान सुरू करावं
- पहिले सहा महिने फक्त मातेचं दूध द्यावं — पाणीसुद्धा नाही
- सहा महिन्यांनंतर पूरक आहार सुरू करून, दोन वर्षं किंवा त्याहून अधिक काळ स्तनपान सुरू ठेवावं
भारतात हे अजूनही सर्वांपर्यंत पोहोचलेलं नाही. IAP–NNF च्या २०२६ च्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये नमूद केलेल्या राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणाच्या (NFHS-6) आकडेवारीनुसार, फक्त ५०.१% नवजात बाळांना पहिल्या तासात स्तनपान मिळतं, आणि ५५.८% बाळांना सहा महिने फक्त मातेचं दूध मिळतं.
आपल्याकडचे काही सामान्य गैरसमज
- "बाळाला सुरुवातीला मध, गुटी, साखरपाणी चाटवावं" — IAP च्या सूचनांनुसार पहिल्या सहा महिन्यांत पाणी, प्राण्याचं दूध, ग्राइप वॉटर, ग्लुकोजचं पाणी किंवा मध देऊ नये. NHM नुसार स्तनपानाआधी असं काही दिल्याने (pre-lacteal feeds) संसर्गाचा धोका वाढतो आणि स्तनपान नीट सुरू होण्यात अडथळा येतो. यासाठी घरातल्या मोठ्यांशी बोलणंही महत्त्वाचं.
- "पहिल्या दिवसांत दूध पुरेसं येत नाही" — सुरुवातीला कोलोस्ट्रम कमी प्रमाणात येतं, आणि ते सामान्य आहे. IAP च्या मते "दूध पुरत नाही" ही काळजी आईने लवकर फॉर्म्युला सुरू करण्याचं सर्वात सामान्य कारण आहे, पण प्रत्यक्षात दूध कमी पडण्याचं प्रमाण, वाटणाऱ्या कमतरतेपेक्षा खूपच कमी असतं. ताण आणि आत्मविश्वासाचा अभाव यांमुळे दूध उतरण्यावर परिणाम होऊ शकतो.
दूध कमी वाटत असेल तर — मदत घ्या, स्वतःला दोष देऊ नका
बाळाला पुरेसं दूध मिळतंय का, हे काळजीवरून नव्हे तर काही ठोस संकेतांवरून ठरवलं जातं — जसं की बाळाच्या लघवीचं प्रमाण आणि वजनवाढ. याबद्दल सविस्तर माहिती आमच्या बाळाच्या लघवीच्या प्रमाणावरील आणि नवजात बाळाच्या वजनावरील लेखांत आहे.
शंका असेल तर जाहिरात पाहून घाईने फॉर्म्युला सुरू करण्याऐवजी बालरोगतज्ज्ञ, स्तनपान समुपदेशक (lactation counsellor), किंवा गावातील आशा (ASHA) / ANM ताई यांची मदत घ्या. बाळाला पाजण्याची योग्य पद्धत (latch) आणि वारंवारता यांतले छोटे बदल अनेकदा मोठा फरक करतात.
आणि मदत घेऊनही फॉर्म्युला लागला, किंवा तुमच्या परिस्थितीत तो योग्य पर्याय असेल — तर तो डॉक्टरांच्या सल्ल्याने वापरणं हा जबाबदार निर्णय आहे. बाळाला कसं पाजता यावरून आईचं प्रेम मोजलं जात नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
महाराष्ट्रात आता फॉर्म्युला दूध मिळणार नाही का?
मिळेल. हा आदेश फॉर्म्युला दुधाच्या विक्रीवर नव्हे, तर जाहिरात, मोफत नमुने, सवलती आणि प्रमोशनवर आहे. फॉर्म्युला दुकानांत व औषधालयांत उपलब्ध राहील.
डॉक्टरांनी फॉर्म्युला सुचवलं तर ते चुकीचं आहे का?
नाही. आई आजारी असणं, बाळाची विशेष वैद्यकीय गरज, किंवा पुरेसं दूध न येणं अशा परिस्थितीत डॉक्टर फॉर्म्युला सुचवू शकतात, आणि ते योग्यच आहे. बंदी आहे ती कंपन्यांनी डॉक्टरांना प्रायोजकत्व किंवा भेटवस्तू देऊन विशिष्ट ब्रँडचा प्रचार करण्यावर.
फॉर्म्युला दुधाच्या पॅकवर "Mother's milk is best" का लिहिलेलं असतं?
१९९२ च्या IMS कायद्यानुसार हे बंधनकारक आहे, आणि नव्या आदेशात ते पॅकच्या दर्शनी भागावर ठळकपणे असणं अपेक्षित आहे. यामागचा उद्देश असा की फॉर्म्युला हा मातेच्या दुधाचा पर्याय आहे, त्याहून चांगला नाही, याची माहिती प्रत्येक पालकाला मिळावी.
इन्फ्लुएन्सर बेबी फूडची जाहिरात करताना दिसली तर काय करावं?
त्या पोस्टची लिंक आणि स्क्रीनशॉट जपून ठेवा आणि महाराष्ट्र FDA च्या तक्रार पोर्टलवर (complaints.mahafda.in) तक्रार नोंदवा.
हा कायदा नवा आहे का?
नाही. जाहिरात, नमुने, पॅकवरील सूचना आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांना प्रायोजकत्व यांवरचे नियम १९९२ च्या IMS कायद्यात (२००३ ची सुधारणा) आधीपासूनच आहेत. नवा आदेश हे नियम राज्यात कडकपणे राबवण्याचा, आणि सोशल मीडिया, ई-कॉमर्स व इन्फ्लुएन्सर यांनाही स्पष्टपणे लागू करण्याचा आहे.
सहा महिन्यांआधी बाळाला पाणी द्यावं का?
नाही. WHO आणि IAP नुसार पहिले सहा महिने बाळाला फक्त मातेचं दूध पुरेसं आहे; IAP च्या सूचनांनुसार या काळात पाणी, ग्राइप वॉटर किंवा मधही देऊ नये. काही शंका असल्यास बालरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
मुखपृष्ठ छायाचित्र: तुकाराम मुंढे — Alok Singh Oberoi, CC BY-SA 4.0, विकिमीडिया कॉमन्स द्वारे (रुंद मांडणीसाठी धूसर पार्श्वभूमी जोडून बदल केला आहे).
