कुत्रा चावल्यावर काय करावं? जाणून घ्या रेबीजची लक्षणे, इंजेक्शनचं वेळापत्रक आणि तातडीचे उपाय!

कुत्रा किंवा इतर प्राणी नुकताच चावला आहे का? आधी हे करा:

1. जखम लगेच साबण आणि वाहत्या पाण्याने किमान १५ मिनिटं धुवा. साबण नसेल तर फक्त वाहत्या पाण्याने धुवा.
2. धुतल्यानंतर उपलब्ध असल्यास पोव्हिडोन-आयोडीन किंवा अल्कोहोलयुक्त जंतुनाशक लावा.
3. जखमेवर मिरची, हळद, चुना, तेल, माती, पानं किंवा कोणताही घरगुती लेप लावू नका. जखम घट्ट बांधू नका.
4. त्याच दिवशी जवळच्या सरकारी रुग्णालयात किंवा अँटी-रेबीज क्लिनिकमध्ये जा. "उद्या बघू" असं करू नका.

बाकी सगळी माहिती नंतर वाचता येईल — आधी हे चार टप्पे.

मुलं अंगणात खेळत असताना एखादं कुत्र्याचं पिल्लू हातावर दात लावतं. शाळेतून येताना गल्लीतला कुत्रा मागे लागतो आणि पायाला ओरखडा उठतो. घरची पाळलेली मांजर खेळता-खेळता बोटाला चावते. अशा वेळी घरात पहिला प्रश्न असतो — "एवढ्याशा जखमेसाठी इंजेक्शन घ्यायचं का?"

याचं उत्तर बहुतेक वेळा हो असं आहे, आणि ते का, हे समजून घेणं प्रत्येक आईसाठी महत्त्वाचं आहे. कारण रेबीजबद्दलची सर्वात महत्त्वाची गोष्ट एका वाक्यात सांगता येते:

रेबीजची लक्षणं एकदा सुरू झाली की हा आजार जवळपास नेहमीच जीवघेणा ठरतो — पण प्राणी चावल्यानंतर लगेच योग्य उपचार घेतल्यास तो पूर्णपणे टाळता येतो.

WHO नुसार, वेळेवर दिलेले उपचार विषाणूला मेंदूपर्यंत पोहोचण्याआधीच रोखतात. म्हणजे इथे घाबरण्यापेक्षा वेळेवर कृती करणं महत्त्वाचं आहे.

रेबीज म्हणजे काय?

रेबीज (rabies) हा रेबीज विषाणूमुळे (virus) होणारा, मेंदू आणि मज्जासंस्थेचा आजार आहे. तो माणसासह सर्व उष्ण रक्ताच्या सस्तन प्राण्यांना होऊ शकतो. विषाणू संसर्ग झालेल्या प्राण्याच्या लाळेत असतो, आणि जखमेतून शरीरात शिरल्यावर नसांमधून हळूहळू मेंदूच्या दिशेने प्रवास करतो. तो मेंदूपर्यंत पोहोचला की लक्षणं सुरू होतात — आणि तेव्हा उपचार प्रभावी ठरत नाहीत.

म्हणूनच प्राणी चावल्यानंतर लगेच दिले जाणारे उपचार (त्यांना "पोस्ट-एक्सपोजर प्रोफिलॅक्सिस" — PEP, म्हणजे "संपर्कानंतर दिलं जाणारं प्रतिबंधक उपचार" म्हणतात) विषाणू मेंदूपर्यंत पोहोचण्याआधी शरीराला संरक्षण देतात.

भारतात रेबीज किती गंभीर प्रश्न आहे?

ICMR ने २०२२–२३ मध्ये केलेल्या देशव्यापी सर्वेक्षणावर आधारित अभ्यासानुसार (The Lancet Infectious Diseases, २०२४), भारतात दरवर्षी अंदाजे ९१ लाख लोकांना प्राणी चावतात, आणि सुमारे ५,७०० लोकांचा रेबीजमुळे मृत्यू होतो. आधीच्या अंदाजांपेक्षा हा आकडा कमी आहे, पण तरीही जवळपास प्रत्येक मृत्यू टाळता येण्यासारखा होता. NCDC च्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार भारतात माणसांमधील रेबीजपैकी जवळपास ९७% प्रकरणं कुत्रा चावल्यामुळे, सुमारे २% मांजरीमुळे, आणि उरलेली कोल्हा, मुंगूस यांसारख्या प्राण्यांमुळे होतात.

भारत सरकारने २०३० पर्यंत कुत्र्यांमुळे होणारे रेबीज मृत्यू संपवण्यासाठी रेबीज निर्मूलनाचा राष्ट्रीय कृती आराखडा (NAPRE) हाती घेतला आहे, आणि राष्ट्रीय रेबीज नियंत्रण कार्यक्रमाअंतर्गत (NRCP) सरकारी रुग्णालयांमध्ये उपचार दिले जातात.

रेबीज कसा पसरतो — आणि कसा पसरत नाही?

कसा पसरतो

संसर्ग झालेल्या प्राण्याची लाळ शरीरात गेल्यास:

• चावल्यामुळे — त्वचा फाटली, रक्त आलं किंवा नाही आलं तरी
• ओरबाडल्यामुळे (scratch) — प्राण्यांच्या नखांवर लाळ असू शकते
• आधीपासून असलेल्या जखमेवर, खरचटलेल्या त्वचेवर प्राण्याने चाटल्यास
• डोळे, तोंड किंवा नाकाच्या आतल्या ओलसर भागावर (mucous membrane) लाळ लागल्यास

कोणते प्राणी? भारतात मुख्यतः कुत्रा, त्यानंतर मांजर. NCDC नुसार कोणताही उष्ण रक्ताचा प्राणी चावल्यास उपचार आवश्यक आहेत, आणि माकड, कोल्हा, मुंगूस यांसारखे सर्व वन्य प्राणी चावल्यास तो गंभीर (श्रेणी III) संपर्क मानला जातो. गाय, म्हैस, बकरी यांसारखी पाळीव जनावरंही रेबीजग्रस्त होऊ शकतात.

NCDC नुसार घरातले उंदीर, खार, ससा यांच्या चाव्यासाठी सहसा रेबीजचे उपचार लागत नाहीत — पण कोणत्याही चाव्याबद्दल अंतिम निर्णय डॉक्टरच घेतील.

कसा पसरत नाही

NCDC नुसार पुढील गोष्टी "संपर्क" मानल्या जात नाहीत आणि त्यासाठी रेबीजचे उपचार लागत नाहीत (प्राण्याबद्दलची माहिती विश्वासार्ह असेल तर):

• प्राण्याला हात लावणं, त्याला खाऊ घालणं
• अखंड, जखम नसलेल्या त्वचेवर प्राण्याने चाटणं

अमेरिकेच्या CDC नुसार प्राण्याचं रक्त, लघवी किंवा विष्ठा यांच्याशी संपर्क, किंवा प्राण्याला कुरवाळणं यांमुळे रेबीजचा धोका नसतो. रेबीजग्रस्त व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीला रेबीज झाल्याचं (अवयव प्रत्यारोपण सोडून) सुस्पष्ट उदाहरण नाही.

कुत्रा चावल्यावर लगेच काय करावं? — प्रथमोपचार

NCDC च्या मार्गदर्शक सूचना जखमेची काळजी हा उपचाराचा पहिला आणि तितकाच महत्त्वाचा भाग मानतात, कारण धुतल्याने लाळ आणि त्यातला विषाणू मोठ्या प्रमाणात निघून जातो.

हे करा:

• जखम लगेच साबणाने आणि भरपूर वाहत्या पाण्याने धुवा. WHO किमान १५ मिनिटं धुण्याचा सल्ला देतं. हळुवार धुवा — जखम घासून आणखी इजा करू नका.
• साबण नसेल तर फक्त वाहत्या पाण्याने धुवा, पण धुणं थांबवू नका.
• धुऊन कोरडं केल्यावर पोव्हिडोन-आयोडीन किंवा अल्कोहोलसारखं जंतुनाशक लावा.
• उशीर झाला असला तरी, जखम भरलेली नसेल तर ती धुवा — NCDC नुसार उशिरा धुणंही उपयोगी आहे.
• त्याच दिवशी रुग्णालयात जा.

हे करू नका:

• मिरची, हळद, चुना, मीठ, मोहरीचं तेल, माती, खडू, विड्याची पानं किंवा कोणतीही वनस्पती जखमेवर लावू नका. NCDC च्या मते हे "अनावश्यक आणि नुकसानकारक" आहे. असं काही आधीच लावलं गेलं असेल, तर ते साबण-पाण्याने हळुवार धुऊन काढा.
• जखमेला उघड्या हाताने स्पर्श करू नका.
• जखम घट्ट बांधू नका आणि स्वतःहून टाके घालू नका. NCDC नुसार शक्यतो टाके टाळले जातात; आवश्यक असल्यास डॉक्टर योग्य उपचारानंतर आणि काही तासांनी, सैल टाके घालतात.
• जखम जाळू नका (cauterization) — त्याचा कोणताही अतिरिक्त फायदा नाही.

रुग्णालयात काय उपचार मिळतात? — PEP सोप्या भाषेत

संपर्काच्या तीन श्रेणी

डॉक्टर आधी चाव्याची श्रेणी (category) ठरवतात. ही WHO आणि NCDC ची वर्गवारी आहे:

अँटी-रेबीज लस (ARV)

लस शरीराला रेबीजविरुद्ध स्वतःची प्रतिपिंडे (antibodies) तयार करायला शिकवते. ती दंडावर (खांद्याजवळ) दिली जाते — पोटात नाही. NCDC च्या राष्ट्रीय मार्गदर्शक सूचनांनुसार भारतात दोन वेळापत्रकं वापरली जातात:

• स्नायूमध्ये (intramuscular) इंजेक्शन — "एसेन" वेळापत्रक: एकूण ५ इंजेक्शनं — दिवस ०, ३, ७, १४ आणि २८.
• त्वचेमध्ये (intradermal) इंजेक्शन — "अपडेटेड थाई रेड क्रॉस" वेळापत्रक: प्रत्येक भेटीत दोन्ही दंडांवर एक-एक छोटं इंजेक्शन — दिवस ०, ३, ७ आणि २८. यामुळे लसीची बचत होते आणि ते तितकंच प्रभावी आहे. ICMR च्या २०२२–२३ च्या सर्वेक्षणानुसार देशातल्या बहुतेक सरकारी आरोग्य केंद्रांमध्ये हीच पद्धत वापरली जाते.

इथे "दिवस ०" म्हणजे पहिली लस घेतल्याचा दिवस, चावल्याचा दिवस नव्हे. तुमच्यासाठी कोणतं वेळापत्रक, ते डॉक्टर ठरवतील. दिलेल्या तारखा कार्डवर लिहून घ्या आणि एकही डोस चुकवू नका.

रेबीज इम्युनोग्लोब्युलिन (RIG)

लस दिल्यावर शरीराला स्वतःची प्रतिपिंडे तयार करायला काही दिवस लागतात. त्या मधल्या काळात संरक्षण देण्यासाठी, श्रेणी III च्या जखमांमध्ये RIG दिलं जातं — म्हणजे तयार प्रतिपिंडे, जी थेट जखमेच्या आत आणि भोवती इंजेक्शनने भरली जातात, जेणेकरून तिथलाच विषाणू निष्प्रभ होईल. NCDC नुसार RIG शक्यतो पहिल्या दिवशी, पहिल्या लसीसोबत एकदाच दिलं जातं. (काही खासगी रुग्णालयांमध्ये याऐवजी "मोनोक्लोनल अँटिबॉडी" वापरल्या जातात.)

चावा डोकं, चेहरा किंवा मानेवर असेल, तर तो मेंदूच्या जवळ असल्याने अजिबात वेळ घालवू नका.

कुठे मिळतात हे उपचार?

ICMR च्या २०२५ च्या अभ्यासानुसार अँटी-रेबीज लस आणि RIG भारतातील बहुतेक सरकारी आरोग्य केंद्रांमध्ये मोफत दिले जातात. मात्र त्याच अभ्यासात असंही दिसलं की प्रत्येक केंद्रावर, विशेषतः लहान प्राथमिक आरोग्य केंद्रांवर (PHC), RIG नेहमी उपलब्ध नसतं.

म्हणून:

• श्रेणी II सारख्या किरकोळ जखमेसाठी जवळचं प्राथमिक आरोग्य केंद्र, ग्रामीण रुग्णालय किंवा महापालिका दवाखाना येथे लस मिळू शकते.
• खोल, रक्त येणारा, चेहऱ्यावर/हातावर चावा असेल, तर थेट जिल्हा रुग्णालय, उपजिल्हा रुग्णालय किंवा शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय गाठा, जिथे RIG मिळण्याची शक्यता जास्त असते.
• निघण्याआधी जमल्यास फोन करून लस आणि RIG उपलब्ध आहेत का हे विचारा, पण त्यासाठी निघायला उशीर करू नका.

आधी लस घेतलेली असेल तर?

पूर्वी रेबीज लसीचा पूर्ण कोर्स घेतलेला असेल, तर डॉक्टरांना ते (शक्य असल्यास जुन्या कार्डसह) सांगा. NCDC नुसार अशा व्यक्तींना पुन्हा चावल्यास कमी डोस पुरेसे ठरू शकतात — पण तरीही उपचारासाठी जायलाच हवं.

लक्षणं आणि आजार कसा वाढतो

अधिशयन काळ (incubation period)

विषाणू शरीरात शिरल्यापासून लक्षणं सुरू होईपर्यंतचा काळ म्हणजे अधिशयन काळ. WHO नुसार तो साधारण २–३ महिने असतो, पण एका आठवड्यापासून एका वर्षापर्यंत बदलू शकतो. चावा डोक्याजवळ असेल तर विषाणू मेंदूपर्यंत लवकर पोहोचू शकतो.

याचा अर्थ असा की काही आठवडे काही झालं नाही, म्हणजे धोका टळला असं नाही. आणि उलट — NCDC नुसार चावल्यानंतर महिने उलटले तरी उपचारासाठी आलेल्या व्यक्तीला, नुकताच चावा झाल्याप्रमाणेच उपचार दिले पाहिजेत. उशीर झाला म्हणून उपचार टाळू नका.

सुरुवातीची लक्षणं

• ताप, अंगदुखी, अशक्तपणा, डोकेदुखी
• चाव्याच्या जागी विनाकारण मुंग्या येणं, टोचणं, जळजळ किंवा खाज

नंतरची लक्षणं

• अस्वस्थता, गोंधळ, अतिउत्तेजना, भ्रम
• पाण्याची भीती (हायड्रोफोबिया — hydrophobia): तहान लागली असूनही पाणी गिळण्याचा प्रयत्न केला की घशाचे स्नायू जोरात आखडतात, त्यामुळे पाणी पाहूनही रुग्ण घाबरतो
• हवेची भीती (एरोफोबिया — aerophobia): चेहऱ्यावर वाऱ्याचा झोत आला तरी तशीच प्रतिक्रिया
• काही रुग्णांमध्ये (WHO नुसार सुमारे २०%) हळूहळू वाढणारा लकवा — ज्यामुळे आजार उशिरा ओळखला जातो

निदान — चाचणीची वाट का पाहू नये?

WHO नुसार लक्षणं सुरू होण्याआधी माणसामध्ये रेबीजचा संसर्ग ओळखणारी कोणतीही मान्यताप्राप्त चाचणी सध्या उपलब्ध नाही. म्हणजे "आधी तपासणी करून बघू, मग लस घेऊ" हा पर्यायच नाही. चावल्यानंतर उपचाराचा निर्णय चाव्याच्या प्रकारावरूनच घेतला जातो.

लक्षणं सुरू झाल्यावर

हे सांगणं कठीण आहे, पण प्रामाणिकपणे सांगायला हवं: WHO नुसार लक्षणं सुरू झाल्यावर रेबीज जवळपास नेहमीच जीवघेणा ठरतो, आणि त्या टप्प्यावर रुग्णाला वेदना व त्रास कमी करणारी, सन्मानपूर्वक काळजी (palliative care) देणं हाच उपाय उरतो. म्हणूनच प्रत्येक चाव्याला गांभीर्याने घेणं, आणि लस पूर्ण करणं हेच खरं संरक्षण आहे.

मुलांची विशेष काळजी

WHO नुसार रेबीजने मृत्यू होणाऱ्यांपैकी सुमारे ४०% मुलं १५ वर्षांखालची असतात, आणि ५ ते १४ वर्षांची मुलं वारंवार बळी ठरतात. याची कारणं:

• मुलं प्राण्यांशी खेळतात, त्यांना चिडवतात किंवा जवळ जातात
• उंची कमी असल्याने चेहऱ्यावर, डोक्यावर, मानेवर चावा होण्याची शक्यता जास्त — जे सर्वात गंभीर भाग आहेत
• ओरडा बसेल या भीतीने किंवा "छोटासाच ओरखडा आहे" म्हणून मुलं घरी सांगतच नाहीत

पालक म्हणून काय करता येईल?

• मुलांना शिकवा: कोणताही प्राणी चावला, ओरबाडला किंवा जखमेवर चाटला तर लगेच घरी सांगायचं — आणि त्यासाठी ओरडा बसणार नाही, असा विश्वास द्या.
• अनोळखी, भटक्या, आजारी दिसणाऱ्या किंवा पिल्लांसोबत असलेल्या प्राण्यांपासून दूर राहायला शिकवा; खाताना किंवा झोपलेल्या प्राण्याला त्रास द्यायचा नाही.
• प्राण्यांना शेपटीने ओढणं, दगड मारणं, त्रास देणं टाळायला शिकवा.
• मुलाच्या अंगावर नवीन ओरखडा दिसला तर तो कसा झाला ते शांतपणे विचारा.

NCDC च्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार बालरोगतज्ज्ञांची संघटना (IAP) मुलांसाठी रेबीजची आगाऊ लस (pre-exposure) ऐच्छिक स्वरूपात सुचवते. तुमच्या मुलासाठी ती योग्य आहे का, हे बालरोगतज्ज्ञांना विचारू शकता. आगाऊ लस घेतलेल्या मुलालाही चावल्यास उपचारासाठी जावंच लागतं, पण कमी डोस लागतात.

गरोदरपणात आणि स्तनपान करताना लस घेता येते का?

हो — आणि ती घ्यायलाच हवी. NCDC च्या राष्ट्रीय मार्गदर्शक सूचना स्पष्ट सांगतात की गरोदरपण, स्तनपान, लहान बाळ, म्हातारपण किंवा इतर आजार — यांपैकी काहीही रेबीज उपचार टाळण्याचं कारण नाही. रेबीज जीवघेणा असल्याने त्याचे उपचार इतर कोणत्याही विचारापेक्षा प्राधान्याचे आहेत, आणि रेबीजच्या लसीचा गरोदर स्त्री, गर्भ किंवा स्तनपान करणाऱ्या आईवर कोणताही दुष्परिणाम होत नाही. चाव्याच्या श्रेणीनुसार पूर्ण उपचार घ्या आणि स्तनपान सुरू ठेवा. डॉक्टरांना तुम्ही गरोदर किंवा स्तनपान करत असल्याचं मात्र सांगा.

गैरसमज आणि सामान्य चुका

"जखमेवर मिरची, हळद, चुना लावला की विष उतरतं"

चूक. NCDC नुसार असे लेप अनावश्यक आणि नुकसानकारक आहेत. विषाणू धुऊन काढण्याचं काम साबण आणि वाहतं पाणी करतं. मांत्रिक, जडीबुटी किंवा "विष उतरवणारे" यांच्याकडे जाण्यात घालवलेला प्रत्येक तास धोकादायक ठरू शकतो.

"फक्त पिल्लू होतं / फक्त ओरखडा आहे / कुत्रा तर निरोगी दिसत होता"

चूक. NCDC नुसार भारतासारख्या देशात प्रत्येक प्राण्याचा चावा संभाव्य रेबीजचा चावा मानायला हवा. रक्त न येणारा ओरखडा, जखमेवर चाटणं हेही संपर्कच आहेत. निरोगी दिसणाऱ्या प्राण्याच्या लाळेतही विषाणू असू शकतो. आणि "कुत्र्याला आम्ही चिडवलं होतं म्हणून चावला" याचा अर्थ तो रेबीजमुक्त आहे असा होत नाही — NCDC अशा चाव्यालाही उपचार सुरू करायला सांगतं.

"पाळीव कुत्र्याला लस दिली आहे, म्हणजे काळजी नाही"

पूर्णपणे खरं नाही. लसीकरण झालेल्या प्राण्यापासून धोका कमी असतो, पण NCDC नुसार प्राण्याची लस काही कारणाने अपुरी ठरलेली असू शकते. म्हणून पाळीव प्राणी चावला तरी डॉक्टरांकडे जा; प्राण्याच्या लसीकरणाचं कार्ड सोबत न्या — उपचाराचा निर्णय डॉक्टर घेतील.

"आधी १० दिवस कुत्र्याकडे लक्ष ठेवू, तो मेला तरच इंजेक्शन घेऊ"

धोकादायक चूक. NCDC नुसार उपचार चावल्यानंतर लगेच सुरू करायलाच हवेत. चावलेला कुत्रा किंवा मांजर १० दिवस निरोगी राहिला, तर डॉक्टर काही बाबतीत पुढचं वेळापत्रक बदलू शकतात — पण हे निरीक्षण उपचार सुरू ठेवताना करायचं असतं, उपचाराऐवजी नव्हे. शिवाय हा १० दिवसांचा नियम फक्त कुत्रा आणि मांजरीलाच लागू आहे; माकड किंवा इतर प्राण्यांना नाही.

"रेबीजसाठी पोटात १४ वेदनादायक इंजेक्शनं घ्यावी लागतात"

जुनी माहिती. पोटात दिली जाणारी जुनी लस (nerve tissue vaccine) भारतात २००४ मध्येच बंद झाली. आताच्या आधुनिक लसी दंडावर दिल्या जातात, आणि एकूण ४ ते ५ भेटींमध्ये कोर्स पूर्ण होतो.

"दोन-तीन इंजेक्शनं घेतली, बरं वाटतंय, आता बाकीची कशाला?"

चूक. संरक्षण मिळण्यासाठी संपूर्ण वेळापत्रक पूर्ण करणं आवश्यक आहे. एखादा डोस ठरलेल्या दिवशी चुकला तर पुढच्या डोससाठी स्वतःहून थांबू नका — लवकरात लवकर रुग्णालयात जाऊन डॉक्टरांना सांगा.

"आठवडे झाले, काहीच लक्षण नाही, म्हणजे मी सुरक्षित"

चूक. अधिशयन काळ एका वर्षापर्यंत असू शकतो. उशीर झाला असला तरी आत्ताच उपचारासाठी जा.

रेबीज कसा टाळावा?

• पाळीव कुत्रा आणि मांजरीचं लसीकरण पशुवैद्यांनी सांगितलेल्या वेळापत्रकानुसार वेळेवर करा आणि नोंद ठेवा. WHO नुसार कुत्र्यांचं, पिल्लांसह, मोठ्या प्रमाणावर लसीकरण हा माणसांमधला रेबीज रोखण्याचा सर्वात परिणामकारक मार्ग आहे.
• भटक्या किंवा अनोळखी प्राण्यांजवळ जाऊ नका, त्यांना चिडवू नका. प्राण्यांबद्दल दया बाळगणं आणि सुरक्षित अंतर ठेवणं — दोन्ही एकाच वेळी शक्य आहे.
• मुलांना प्राण्यांबद्दलचे सुरक्षिततेचे नियम शिकवा आणि कोणताही चावा-ओरखडा लगेच सांगण्याची सवय लावा.
• पशुवैद्य, प्राणी पकडणारे कर्मचारी, प्रयोगशाळेतले कर्मचारी यांसारख्या जास्त धोका असलेल्या लोकांसाठी आगाऊ लस (pre-exposure) उपलब्ध आहे.
• घराजवळ आजारी, विचित्र वागणारा, लाळ गाळणारा किंवा विनाकारण चावणारा प्राणी दिसल्यास स्थानिक ग्रामपंचायत/महापालिकेला किंवा पशुवैद्यकीय दवाखान्याला कळवा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

कुत्रा चावल्यावर किती दिवसात इंजेक्शन घ्यावं?

शक्य तितक्या लवकर — शक्यतो त्याच दिवशी. NCDC कुत्रा किंवा मांजरीचा चावा "वैद्यकीय आणीबाणी" मानतं. उशीर झाला असेल, अगदी काही आठवडे किंवा महिने उलटले असतील, तरी उपचार टाळू नका — डॉक्टर नुकताच चावा झाल्याप्रमाणेच उपचार देतील.

रेबीजची लस किती डोसची असते?

NCDC नुसार स्नायूमध्ये दिल्यास ५ डोस (दिवस ०, ३, ७, १४, २८), आणि त्वचेमध्ये दिल्यास ४ भेटी (दिवस ०, ३, ७, २८). खोल किंवा गंभीर जखमेसाठी याशिवाय पहिल्या दिवशी RIG दिलं जातं. तुमचं वेळापत्रक डॉक्टर ठरवतील.

फक्त ओरखडा आला, रक्त आलं नाही, तरी लस घ्यावी का?

हो. रक्त न येणारा ओरखडा किंवा उघड्या त्वचेवर दात लागणं हा श्रेणी II चा संपर्क आहे, आणि त्यासाठी जखम धुणं आणि लस आवश्यक आहे. निर्णय डॉक्टरांवर सोडा.

पाळीव कुत्रा चावला तरी इंजेक्शन घ्यावं का?

डॉक्टरांकडे जायलाच हवं. प्राण्याचं लसीकरण कार्ड सोबत न्या. NCDC नुसार लसीकरण झालेल्या प्राण्यामुळेही क्वचित धोका असू शकतो, त्यामुळे उपचाराचा निर्णय डॉक्टर तुमच्या परिस्थितीनुसार घेतील.

रेबीजचं इंजेक्शन मोफत मिळतं का?

ICMR च्या अभ्यासानुसार भारतातील बहुतेक सरकारी आरोग्य केंद्रांमध्ये अँटी-रेबीज लस आणि RIG मोफत दिले जातात. मात्र RIG प्रत्येक लहान केंद्रावर उपलब्ध असेलच असं नाही — गंभीर जखमेसाठी जिल्हा रुग्णालय किंवा शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय गाठा.

गरोदरपणात रेबीजची लस सुरक्षित आहे का?

हो. NCDC नुसार गरोदरपण किंवा स्तनपान हे रेबीज उपचार टाळण्याचं कारण नाही, आणि लसीचा आई, गर्भ किंवा स्तनपानावर दुष्परिणाम होत नाही.

रेबीज झाल्यावर बरा होतो का?

लक्षणं सुरू झाल्यानंतर रेबीज जवळपास नेहमीच जीवघेणा ठरतो. म्हणूनच प्राणी चावल्यानंतर लगेच उपचार घेणं आणि लसीचा पूर्ण कोर्स करणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे — त्यामुळे हा आजार पूर्णपणे टाळता येतो.

माकड चावलं तर काय करावं?

कुत्र्याप्रमाणेच — जखम लगेच साबण-पाण्याने किमान १५ मिनिटं धुवा आणि त्याच दिवशी रुग्णालयात जा. NCDC नुसार सर्व वन्य प्राण्यांचे चावे श्रेणी III (गंभीर) मानले जातात, आणि कुत्र्यांसाठीचा "१० दिवस निरीक्षणाचा" नियम माकडांना लागू होत नाही.