दुःखामुळे खरंच हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो का? जाणून घ्या 'ब्रोकन हार्ट सिंड्रोम' म्हणजे काय!

हा लेख TED-Ed च्या 'How a broken heart affects your body' या शैक्षणिक व्हिडिओ-धड्यापासून प्रेरित आहे. त्यातील माहिती आम्ही Mayo Clinic, Cleveland Clinic, American Heart Association आणि प्रकाशित वैद्यकीय संशोधनाशी स्वतंत्रपणे पडताळून पाहिली आहे. हा स्त्रीआयुचा स्वतःचा वैद्यकीय अभ्यास नाही.

"तिच्या जाण्याच्या धक्क्याने आजोबांचं हृदयच तुटलं" — असं आपण अनेकदा ऐकतो आणि ते फक्त भावनिक बोलणं समजतो. पण वैद्यकशास्त्रात खरोखरच अशी एक स्थिती नोंदलेली आहे, ज्यात तीव्र दुःख, भीती किंवा धक्क्यानंतर हृदयाचा स्नायू अचानक, तात्पुरता कमकुवत होतो. तिला 'ब्रोकन हार्ट सिंड्रोम' (broken heart syndrome) म्हणतात, आणि ती सर्वाधिक दिसते मेनोपॉजनंतरच्या स्त्रियांमध्ये.

या लेखात ही स्थिती नेमकी काय आहे, ती का होते आणि कोणाला जास्त धोका असतो, हे पाहूया. पण त्याआधी एक गोष्ट — जी या लेखातली सर्वात महत्त्वाची आहे.

छातीत दुखत असेल तर — आधी हे वाचा

⚠️ ब्रोकन हार्ट सिंड्रोम आणि खरा हृदयविकाराचा झटका (heart attack) यांत लक्षणांवरून फरक करता येत नाही — ना रुग्णाला, ना घरच्यांना, ना फोनवरून सल्ला देणाऱ्याला. हा फरक फक्त हॉस्पिटलमध्ये ECG, रक्ततपासणी आणि हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांच्या तपासणीनंतरच (angiogram) कळतो.

म्हणून जर कोणाला —

• अचानक छातीत तीव्र दुखणं, दाब किंवा जडपणा जाणवत असेल
• धाप लागत असेल, श्वास घ्यायला त्रास होत असेल
• छातीत धडधड, अनियमित ठोके, चक्कर किंवा बेशुद्धी येत असेल

— तर "हा फक्त ताण/दुःखाचा परिणाम असेल" असं समजून थांबू नका. लगेच १०८ (रुग्णवाहिका) किंवा ११२ वर फोन करा, किंवा जवळच्या आपत्कालीन विभागात (emergency) पोहोचा. स्वतः गाडी चालवत जाऊ नका. हृदयविकाराच्या झटक्यात उपचाराचं प्रत्येक मिनिट महत्त्वाचं असतं, आणि ब्रोकन हार्ट सिंड्रोमही सुरुवातीच्या टप्प्यात धोकादायक ठरू शकतो.

या लेखात पुढे "बहुतेक रुग्ण बरे होतात" असं वाचाल — पण ते योग्य निदान आणि उपचार झाल्यानंतर लागू होतं, त्याऐवजी नाही.

ब्रोकन हार्ट सिंड्रोम म्हणजे काय?

ब्रोकन हार्ट सिंड्रोममध्ये हृदयाचा मुख्य पंप करणारा कप्पा — डावा व्हेंट्रिकल (left ventricle) — अचानक नीट आकुंचन पावेनासा होतो. या कप्प्याचा एक भाग (बहुतेकदा खालचं टोक) फुग्यासारखा फुगतो आणि नीट रक्त पंप करू शकत नाही, तर बाकीचं हृदय सामान्यपणे किंवा जास्त जोराने काम करत राहतं.

याचं वैद्यकीय नाव आहे टाकोत्सुबो कार्डिओमायोपॅथी (Takotsubo cardiomyopathy), ज्याला 'स्ट्रेस कार्डिओमायोपॅथी' असंही म्हणतात. हे नाव मागे एक रंजक गोष्ट आहे: जपानच्या हिरोशिमा येथील डॉक्टरांनी १९९० मध्ये या स्थितीचं पहिल्यांदा वर्णन केलं. तपासणीत फुगलेल्या हृदयाचा आकार — खाली रुंद, गोल आणि वर अरुंद तोंड — त्यांना जपानी कोळी ऑक्टोपस पकडण्यासाठी वापरतात त्या मडक्यासारखा दिसला. त्या मडक्याला जपानीत 'टाकोत्सुबो' म्हणतात.

हा काही लोककथेतला किंवा केवळ भावनिक शब्दप्रयोग नाही — जगभरातल्या हृदयरोगतज्ज्ञांनी अभ्यासलेली, स्पष्ट निदान-निकष असलेली वैद्यकीय स्थिती आहे.

हृदयविकाराचा झटका आणि ब्रोकन हार्ट सिंड्रोम — फरक काय?

या तक्त्यातली शेवटची दोन ओळ — ॲंजिओग्राम आणि नंतरची सुधारणा — या दोन्ही गोष्टी हॉस्पिटलमध्ये तपासणी झाल्यावरच कळतात. म्हणूनच घरबसल्या "हा कोणता प्रकार असेल" याचा अंदाज बांधण्यात वेळ घालवायचा नाही.

शरीरात नेमकं काय होतं?

याचं नेमकं कारण अजूनही संशोधनाचा विषय आहे, पण तज्ज्ञांचं सर्वमान्य स्पष्टीकरण असं आहे:

• तीव्र भावनिक किंवा शारीरिक धक्क्यानंतर शरीरात ॲड्रेनालिन (epinephrine) आणि नॉरॲड्रेनालिन (norepinephrine) यांसारख्या ताणाच्या हार्मोन्सची (ज्यांना एकत्रितपणे कॅटेकोलामाइन्स म्हणतात) अचानक मोठी लाट येते.
• डाव्या व्हेंट्रिकलमध्ये या हार्मोन्सना प्रतिसाद देणारे ग्राही (receptors) मोठ्या प्रमाणात असतात. हार्मोन्सच्या या पुरामुळे तो भाग जणू "स्तब्ध" (stunned) होतो आणि नीट आकुंचन पावत नाही.
• याच वेळी हृदयाला पोषण देणाऱ्या अगदी बारीक रक्तवाहिन्या आकुंचन पावू शकतात, त्यामुळे हृदयाच्या स्नायूलाच पुरेसा रक्तपुरवठा मिळत नाही.

परिणामी, रक्तवाहिन्यांत कोणताही अडथळा नसतानाही — हृदयविकाराच्या झटक्यासारखी स्थिती निर्माण होते.

कशामुळे होऊ शकतो? — फक्त दुःखच नाही

भावनिक धक्के: जवळच्या व्यक्तीचा मृत्यू हे सर्वात प्रसिद्ध कारण आहे. याशिवाय घटस्फोट किंवा नात्यातली ताटातूट, मोठं आर्थिक नुकसान, कडाक्याचं भांडण, अचानक भीती, कॅन्सरसारख्या गंभीर आजाराचं निदान, घरगुती हिंसा — असे कोणतेही तीव्र धक्के कारणीभूत ठरू शकतात.

शारीरिक ताण: मोठी शस्त्रक्रिया, गंभीर आजार किंवा संसर्ग, पक्षाघात (stroke) किंवा मोठी इजा.

हा एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे, जो "ब्रोकन हार्ट" या नावामुळे अनेकदा दुर्लक्षित राहतो: १,७५० रुग्णांच्या एका मोठ्या आंतरराष्ट्रीय नोंदणीत (InterTAK रजिस्ट्री) शारीरिक कारणं (सुमारे ३६%) ही भावनिक कारणांपेक्षा (सुमारे २८%) जास्त आढळली, आणि जवळपास २८% रुग्णांमध्ये कोणतंही स्पष्ट कारण सापडलं नाही. त्यामुळे "मला काही दुःखद घडलं नाही, म्हणजे हे असू शकत नाही" असं गृहीत धरू नका.

आनंदाचा धक्काही? — 'हॅपी हार्ट सिंड्रोम'

आश्चर्य म्हणजे, कधीकधी अतिशय आनंदाचा धक्का — मुलाचं लग्न, नातवंडाचा जन्म, अनपेक्षित मोठी बातमी — यानंतरही ही स्थिती दिसून आली आहे. याच रजिस्ट्रीतल्या, भावनिक धक्क्यानंतर हा त्रास झालेल्या ४८५ रुग्णांपैकी २० जणांमध्ये तो धक्का आनंदाचा होता. याला संशोधकांनी 'हॅपी हार्ट सिंड्रोम' असं नाव दिलं. हे प्रमाण कमी आहे, पण त्यातून एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट होते — भावना कोणती आहे यापेक्षा तिची तीव्रता आणि शरीरातली हार्मोन्सची लाट जास्त महत्त्वाची आहे.

मेनोपॉजनंतरच्या स्त्रियांना जास्त धोका का?

ब्रोकन हार्ट सिंड्रोम हा प्रामुख्याने स्त्रियांचा आजार आहे:

• InterTAK रजिस्ट्रीत सुमारे ९०% रुग्ण स्त्रिया होत्या आणि त्यांचं सरासरी वय सुमारे ६७ वर्षं होतं — म्हणजे बहुतेक जणी मेनोपॉजनंतरच्या टप्प्यातल्या.
• भारतात यावर अजून फारसं मोठं संशोधन झालेलं नाही. दक्षिण भारतातल्या एका रुग्णालयातील ४० रुग्णांच्या अभ्यासात (२०१३–२०१८) ८७.५% रुग्ण स्त्रिया होत्या, बहुतेक मेनोपॉजनंतरच्या, आणि त्यांचं सरासरी वय सुमारे ६० वर्षं — जागतिक सरासरीपेक्षा काहीसं कमी. तिथे सर्वात सामान्य कारण भावनिक धक्का होतं. हा छोटा, एकाच रुग्णालयातला अभ्यास आहे, त्यामुळे संपूर्ण भारताबद्दल यावरून ठाम निष्कर्ष काढता येत नाही.

याचं कारण काय? याचं सर्वमान्य स्पष्टीकरण इस्ट्रोजेन या हार्मोनशी जोडलेलं आहे. मेनोपॉजपूर्वी इस्ट्रोजेन हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांचं आरोग्य आणि रक्तप्रवाह चांगला राखण्यास मदत करतं आणि ताणाच्या हार्मोन्सच्या परिणामांपासून काही प्रमाणात संरक्षण देतं, असं मानलं जातं. मेनोपॉजनंतर इस्ट्रोजेन कमी झाल्यावर हे संरक्षण कमी होतं, आणि ताणाच्या हार्मोन्सची लाट आल्यावर हृदय जास्त असुरक्षित ठरू शकतं. हृदयरोगतज्ज्ञांच्या आंतरराष्ट्रीय एकमत दस्तऐवजातही इस्ट्रोजेनच्या कमतरतेची भूमिका नमूद केली आहे — मात्र हे संपूर्ण चित्र अजून पूर्णपणे सिद्ध झालेलं नाही, आणि संशोधन सुरू आहे.

मेनोपॉजमध्ये शरीरात कोणते बदल होतात, हे जाणून घेण्यासाठी वाचा: मेनोपॉज जवळ आल्याचे संकेत कोणते? पेरीमेनोपॉजची लक्षणे.

पुरुषांचं काय? पुरुषांमध्ये हा त्रास खूप कमी वेळा होतो, पण झाल्यास तो बहुतेकदा शारीरिक कारणामुळे असतो आणि गुंतागुंत व मृत्यूचा धोका स्त्रियांपेक्षा जास्त आढळला आहे. म्हणजे "हा स्त्रियांचा आजार आहे" याचा अर्थ पुरुषांनी लक्षणांकडे दुर्लक्ष करावं, असा अजिबात नाही.

लक्षणं कोणती?

लक्षणं धक्का बसल्यानंतर काही मिनिटांपासून काही तासांत सुरू होऊ शकतात:

• छातीत अचानक तीव्र दुखणं — सर्वात सामान्य लक्षण
• धाप लागणं
• छातीत धडधड किंवा अनियमित ठोके
• चक्कर येणं, रक्तदाब कमी होणं, किंवा बेशुद्ध पडणं

ही सगळी लक्षणं हृदयविकाराच्या झटक्यातही दिसतात — म्हणूनच वर सांगितल्याप्रमाणे, लक्षणं दिसताच आपत्कालीन मदत हाच एकमेव योग्य मार्ग आहे.

निदान आणि उपचार कसे होतात?

हॉस्पिटलमध्ये डॉक्टर सुरुवातीला हृदयविकाराचा झटका गृहीत धरूनच तपासणी आणि उपचार सुरू करतात. निदानासाठी साधारणपणे —

• ECG — हृदयाच्या विद्युत लहरींची तपासणी
• रक्ततपासणी (ट्रोपोनिन) — हृदयाच्या स्नायूला इजा झाल्याचं दाखवणारे घटक
• इको (echocardiogram) — हृदयाचा आकार आणि पंपिंग पाहण्यासाठी सोनोग्राफी
• कोरोनरी ॲंजिओग्राम — रक्तवाहिन्यांत अडथळा आहे का, हे पाहण्यासाठी. अडथळा नसणं हा निदानाचा महत्त्वाचा पुरावा असतो
• गरज पडल्यास हृदयाचा MRI

ब्रोकन हार्ट सिंड्रोमसाठी अजून कोणताही खास, स्वतंत्र उपचार नाही. हृदयावरचा ताण कमी करण्यासाठी आणि गुंतागुंत टाळण्यासाठी डॉक्टर बीटा-ब्लॉकर्स, ACE इन्हिबिटर्स, लघवीवाटे जास्तीचं पाणी काढणारी औषधं (diuretics) किंवा रक्त पातळ ठेवणारी औषधं देऊ शकतात. कोणती औषधं किती काळ घ्यायची, हे पूर्णपणे हृदयरोगतज्ज्ञ ठरवतात — स्वतःहून औषध सुरू किंवा बंद करू नका.

बरं होतं का? — आशादायक, पण हलकं घेण्यासारखं नाही

चांगली बातमी अशी की, योग्य उपचार मिळाल्यास बहुतेक रुग्णांचं हृदय काही दिवसांत ते काही आठवड्यांत पूर्ववत होतं, आणि हृदयाच्या स्नायूला बहुतेकदा कायमची इजा होत नाही.

पण याचा अर्थ हा त्रास "निरुपद्रवी" आहे, असा नाही. सुरुवातीच्या तीव्र टप्प्यात गंभीर गुंतागुंत होऊ शकते — हृदय निकामी होणं (heart failure), फुफ्फुसांत पाणी साचणं, धोकादायक अनियमित ठोके, रक्तदाब खूप खाली जाणं (cardiogenic shock) आणि क्वचित मृत्यूही. InterTAK रजिस्ट्रीत हॉस्पिटलमध्ये असतानाच सुमारे ४% रुग्णांचा मृत्यू झाला, आणि सुमारे ६% रुग्णांना हृदयक्रिया बंद पडण्याचा (cardiac arrest) अनुभव आला. म्हणूनच योग्य शब्द आहे — "वेळेत योग्य उपचार मिळाल्यास बहुतेकदा बरा होणारा, पण गंभीर" आजार.

हा त्रास पुन्हा होऊ शकतो — तसं होण्याचं प्रमाण कमी आहे (मोठ्या नोंदणीत दर वर्षी साधारण १००० पैकी १८ रुग्णांमध्ये), पण म्हणूनच बरं झाल्यानंतरही डॉक्टरांनी सांगितलेल्या फॉलो-अप तपासण्या चुकवू नका.

दुःखाच्या काळात स्वतःची आणि आपल्या माणसांची काळजी

जवळच्या व्यक्तीच्या जाण्यानंतरचे दिवस — अंत्यविधी, तेरावं, भेटायला येणारी माणसं, कागदपत्रांची धावपळ — शरीर आणि मन दोन्हींवर प्रचंड ताण आणणारे असतात. अशा काळात:

• घरातल्या ज्येष्ठ व्यक्तीकडे — विशेषतः नुकतंच जोडीदार गमावलेल्या आईकडे किंवा आजीकडे — लक्ष ठेवा. छातीत दुखणं किंवा धाप लागण्याची तक्रार "दुःखामुळे असेल" म्हणून टाळू नका.
• आधीपासून हृदयविकार, उच्च रक्तदाब किंवा मधुमेह असल्यास नियमित औषधं, जेवण आणि झोप यांत खंड पडू देऊ नका.
• दुःख व्यक्त करायला जागा द्या — बोलणं, रडणं, आठवणी सांगणं हे सगळं नैसर्गिक आहे.

दुःख ही नैसर्गिक प्रतिक्रिया आहे. पण आठवडे-महिने उलटूनही सतत उदासी, झोप-भूक हरवणं, काहीच करावंसं न वाटणं किंवा सततची अस्वस्थता जाणवत असेल, तर ते नैराश्य किंवा चिंतेचं लक्षण असू शकतं. याबद्दल अधिक वाचा: सतत उदास वाटतंय का? नैराश्य म्हणजे काय आणि मदत कशी घ्यावी. बोलण्यासाठी कोणी हवं असल्यास टेली-मानस — १४४१६ (मोफत, २४ तास, २०+ भाषांमध्ये) उपलब्ध आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

ब्रोकन हार्ट सिंड्रोम खरा आजार आहे का?

हो. याचं वैद्यकीय नाव टाकोत्सुबो (स्ट्रेस) कार्डिओमायोपॅथी आहे. जपानमध्ये १९९० मध्ये पहिल्यांदा वर्णन झालेली ही स्थिती आज जगभरातल्या हृदयरोगतज्ज्ञांनी मान्य केलेली आहे आणि तिचे स्पष्ट निदान-निकष आहेत.

दुःखामुळे खरंच हृदयविकाराचा झटका येतो का?

तांत्रिकदृष्ट्या, ब्रोकन हार्ट सिंड्रोम हा हृदयविकाराचा झटका नाही, कारण त्यात रक्तवाहिन्या अडलेल्या नसतात. पण तो झटक्यासारखाच दिसतो, जाणवतो आणि सुरुवातीला तितकाच गंभीर असू शकतो. त्यामुळे कोणत्याही परिस्थितीत छातीत दुखल्यास आपत्कालीन मदत हाच मार्ग आहे.

ब्रोकन हार्ट सिंड्रोम आणि हृदयविकाराचा झटका यातला फरक कसा ओळखायचा?

घरी किंवा लक्षणांवरून ओळखता येत नाही. फरक फक्त हॉस्पिटलमध्ये ECG, रक्ततपासणी, इको आणि ॲंजिओग्राम केल्यानंतरच कळतो. म्हणून छातीत अचानक दुखल्यास लगेच १०८ / ११२ वर फोन करा.

ब्रोकन हार्ट सिंड्रोममधून पूर्ण बरं होता येतं का?

बहुतेक रुग्णांचं हृदय योग्य उपचाराने काही दिवसांत ते आठवड्यांत पूर्ववत होतं. मात्र सुरुवातीच्या टप्प्यात गंभीर गुंतागुंत होऊ शकते, आणि क्वचित हा त्रास पुन्हा होऊ शकतो. म्हणून उपचार आणि फॉलो-अप तपासण्या पूर्ण करणं महत्त्वाचं आहे.

मेनोपॉजनंतर स्त्रियांना याचा धोका जास्त का असतो?

जवळपास ९०% रुग्ण स्त्रिया असतात, बहुतेक मेनोपॉजनंतरच्या. याचं सर्वमान्य स्पष्टीकरण असं की इस्ट्रोजेन हृदयाला ताणाच्या हार्मोन्सपासून काही प्रमाणात संरक्षण देतं, आणि मेनोपॉजनंतर ते कमी झाल्याने हृदय जास्त असुरक्षित होतं. हे स्पष्टीकरण पूर्णपणे सिद्ध झालेलं नाही; यावर संशोधन सुरू आहे.

आनंदाच्या धक्क्यानेही हे होऊ शकतं का?

हो, क्वचित. मोठ्या आंतरराष्ट्रीय नोंदणीत, भावनिक धक्क्यानंतर झालेल्या प्रकरणांपैकी काही प्रकरणं आनंदाच्या प्रसंगांनंतर (उदा. लग्न, नातवंडाचा जन्म) आढळली. याला 'हॅपी हार्ट सिंड्रोम' म्हणतात. भावनेपेक्षा तिची तीव्रता जास्त महत्त्वाची ठरते.