दिवाळीच्या पहाटे अंधारातच उठणं, आजीने वाटीत कालवून ठेवलेलं सुगंधी उटणे, कोमट तेलाचं मालिश, मग कोमट पाण्याची अंघोळ आणि बाहेर फटाक्यांचा आवाज — अनेकांसाठी अभ्यंग स्नान म्हणजेच दिवाळीची खरी सुरुवात. लग्नाआधीची हळद असो किंवा रोजच्या अंघोळीसाठी घरी बनवलेलं उटणे — ही आपली पिढ्यानपिढ्यांची, आयुर्वेदात मूळ असलेली सुंदर परंपरा आहे.
उटणे (हिंदीत "उबटन", आयुर्वेदात "उद्वर्तन") म्हणजे बेसन, डाळींचं पीठ, हळद, चंदन अशा सुगंधी द्रव्यांपासून बनवलेली पावडर किंवा लेप, जी अंघोळीपूर्वी अंगाला लावून हलक्या हाताने चोळून धुतली जाते.
थोडक्यात मुख्य गोष्ट: आयुर्वेदाने दिनचर्येत — म्हणजे रोजच्या आरोग्यदायी सवयींमध्ये — अभ्यंग (तेलाने मालिश) आणि उद्वर्तन (उटण्याने अंग चोळणे) यांना खास स्थान दिलं आहे. आयुर्वेदिक ग्रंथांनुसार उटण्याने त्वचा स्वच्छ, मऊ आणि प्रसन्न होते, आणि अभ्यंगाने त्वचेला स्निग्धता व शरीराला ताजेपणा मिळतो. घरच्या साध्या साहित्यातून ताजं उटणे बनवा आणि या सुंदर परंपरेचा आनंद घ्या!
आयुर्वेदात उटण्याचं स्थान
आयुर्वेदात आरोग्य टिकवण्यासाठी दिनचर्या (रोजचा आरोग्यदायी दिनक्रम) सांगितली आहे. अष्टांगहृदय या प्रमुख आयुर्वेदिक ग्रंथाच्या सूत्रस्थानातील दुसऱ्या अध्यायात — जो दिनचर्येवर आहे — अभ्यंग आणि उद्वर्तन या दोन्हींचं वर्णन आहे. सुश्रुत संहितेतही (चिकित्सास्थान, अध्याय २४) अभ्यंग, उद्वर्तन आणि स्नानाचे फायदे सविस्तर सांगितले आहेत.
आयुर्वेदात शरीराचं कार्य वात, पित्त आणि कफ या तीन दोषांच्या संतुलनावर अवलंबून असतं असं मानलं जातं. सोप्या भाषेत: वात म्हणजे हालचाल आणि कोरडेपणाशी संबंधित तत्त्व, कफ म्हणजे स्थैर्य, जडपणा आणि स्निग्धतेशी संबंधित तत्त्व. उटणे आणि अभ्यंग या दोषांचा समतोल राखायला मदत करतात, असं आयुर्वेद सांगतो.
आयुर्वेदात उद्वर्तनाचे प्रकार
सुश्रुत संहितेनुसार अंगाला पावडर किंवा लेप चोळण्याचे हे प्रकार आहेत:
- उद्वर्तन — औषधी पावडरने अंगाला मालिश
- उत्सादन — स्निग्ध पदार्थ मिसळलेल्या लेपाने अंग चोळणे (आपलं दूध-तेल घालून कालवलेलं उटणे याच्या जवळचं)
- उद्घर्षण — तेल न घालता, कोरड्या पावडरने अंग घासणे
आयुर्वेदानुसार उटणे लावण्याचे फायदे
१. त्वचा स्वच्छ, मऊ आणि प्रसन्न होते
अष्टांगहृदयात उद्वर्तनाबद्दल हा प्रसिद्ध श्लोक आहे:
उद्वर्तनं कफहरं मेदसः प्रविलायनम् ।
स्थिरीकरणमङ्गानां त्वक्प्रसादकरं परम् ॥— अष्टांगहृदय, सूत्रस्थान २.१५
अर्थ: उद्वर्तन (उटणे) कफ कमी करतं, अतिरिक्त मेद (चरबी) कमी करण्यास मदत करतं, अवयवांना स्थिरता व दृढता देतं, आणि त्वचेला उत्तम प्रसन्नता — म्हणजे स्वच्छता आणि तेज — देतं.
सुश्रुत संहितेतही असंच सांगितलं आहे — उद्वर्तनाने वात संतुलित होतो, आणि ते त्वचा गुळगुळीत व स्वच्छ करतं.
२. स्त्रियांच्या कांतीसाठी विशेष
सुश्रुत संहितेत (चिकित्सास्थान २४) एक सुंदर उल्लेख आहे: उत्सादन — म्हणजे स्निग्ध लेपाने अंग चोळणे — विशेषतः स्त्रियांच्या कांतीला उजाळा देतं आणि शरीराला सुंदर, स्वच्छ, मऊ रूप देतं. म्हणूनच कदाचित लग्नाआधीची हळद आणि सणासुदीचं उटणे हे स्त्रियांच्या परंपरेचा इतका जवळचा भाग आहेत.
३. अभ्यंगाने त्वचेला स्निग्धता आणि शरीराला ताजेपणा
अष्टांगहृदय रोज अभ्यंग करायला सांगतं:
अभ्यङ्गमाचरेन्नित्यं स जराश्रमवातहा ।
दृष्टिप्रसादपुष्ट्यायुःस्वप्नसुत्वक्त्वदार्ढ्यकृत् ॥— अष्टांगहृदय, सूत्रस्थान २.८
अर्थ: अभ्यंग (तेलाने मालिश) रोज करावं. आयुर्वेदानुसार ते वार्धक्याची लक्षणं, थकवा आणि वात दूर ठेवतं, आणि दृष्टी, पोषण, आयुष्य, चांगली झोप, सुंदर त्वचा व शरीराची दृढता देतं.
सुश्रुत संहितेनुसार अभ्यंगामुळे त्वचेला स्निग्ध मऊपणा येतो, वात व कफ संतुलित राहतात आणि वर्ण (कांती) व बल सुधारतं.
४. उद्घर्षणाने त्वचेला आराम
सुश्रुत संहितेनुसार कोरड्या पावडरने अंग घासणं (उद्घर्षण) वात शांत करतं आणि खाज व त्वचेवरील पुरळ यांत आराम देतं, असं सांगितलं आहे.
५. स्नानाचा ताजेपणा
सुश्रुत संहितेत स्नानाबद्दल सांगितलं आहे की स्नानाने आळस, शरीरातील अतिरिक्त उष्णता आणि थकवा दूर होतो. म्हणजे तेल → उटणे → स्नान ही अभ्यंग स्नानाची संपूर्ण साखळीच ताजेतवानं करणारी आहे.
६. स्वतःसाठीचा आनंदाचा वेळ आणि परंपरेशी नातं
चंदन-गुलाबाचा सुगंध, तेलाचं मालिश, कोमट पाण्याची अंघोळ — घरातल्या सगळ्यांची काळजी घेणाऱ्या स्त्रीला स्वतःची काळजी घ्यायला हे एक सुंदर निमित्त आहे. आजीची कृती, आईच्या हातचं उटणे, दिवाळीच्या पहाटेची लगबग — उटणे आपल्याला आपल्या माणसांशी आणि सणांशी जोडतं.
घरगुती उटणे कसे तयार करावे?
प्रत्येक घराची आपली पारंपरिक कृती असते. ही एक साधी, सौम्य कृती — तुमच्या त्वचेला जसं मानवेल तसं प्रमाण बदला.
साहित्य (एका वेळेसाठी):
- बेसन — २ चमचे (किंवा १ चमचा बेसन + १ चमचा मसूर/मूग डाळीचं बारीक पीठ)
- हळद — चिमूटभर
- चंदन पावडर — थोडीशी
- हवं असल्यास: वाळलेल्या गुलाबाच्या पाकळ्यांची पूड, संत्र्याच्या सालीची पूड, आंबेहळद, नागरमोथा, वाळा — थोड्या प्रमाणात, सुगंधासाठी
- कालवण्यासाठी: तेलकट त्वचेसाठी पाणी किंवा गुलाबपाणी; कोरड्या त्वचेसाठी कच्चं दूध, थोडं दही किंवा दोन-तीन थेंब तेल (हे आयुर्वेदातल्या स्निग्ध "उत्सादना"च्या जवळचं)
कृती: स्वच्छ, कोरड्या वाटीत सगळी पावडर एकत्र करा. लावायच्या वेळीच त्यात थोडं-थोडं द्रव घालून मऊ, गुळगुळीत लेप करा.
कोरडं मिश्रण (द्रव न घालता) स्वच्छ, कोरड्या, घट्ट झाकणाच्या डब्यात भरून ठेवता येतं. दूध-दही घालून कालवलेला लेप मात्र ताजाच वापरा.
उटणे कसे लावावे?
- अंगाला आधी कोमट तेलाने हलकं मालिश करा (अभ्यंग), किंवा त्वचा थोडी ओली करा.
- उटण्याचा लेप हलक्या हाताने अंगाला आणि चेहऱ्याला लावा — डोळ्यांभोवती सोडून.
- पारंपरिक पद्धतीनुसार अंगाला उटणे खालून वर — म्हणजे अंगावरच्या केसांच्या दिशेच्या उलट — हलक्या हाताने चोळलं जातं.
- काही मिनिटं राहू द्या; लेप पूर्ण कडक होण्याआधी ओल्या हातांनी हलकं चोळत काढा.
- कोमट पाण्याने अंघोळ करा.
- टॉवेलने टिपून कोरडं करा; थंडीत थोडं तेल किंवा मॉइश्चरायझर लावा.
किती वेळा? आयुर्वेदात अभ्यंग आणि उद्वर्तन दोन्ही दिनचर्येचा भाग आहेत. आपल्या सोयीनुसार आणि त्वचेला जसं मानवेल तसं — रोज किंवा आठवड्यातून काही वेळा — उटण्याचा आनंद घ्या. कोरड्या त्वचेसाठी दूध किंवा तेल घालून कालवलेलं स्निग्ध उटणे जास्त चांगलं.
दिवाळीचं अभ्यंग स्नान कसं करावं?
अभ्यंग स्नान म्हणजे अंगाला तेलाने मालिश करून, मग उटणे लावून अंघोळ करणं — आयुर्वेदातील अभ्यंग, उद्वर्तन आणि स्नान यांचा सुंदर संगम.
- तेल कोमट करा — तिळाचं किंवा खोबरेल तेल, जे घरी वापरता ते. लावण्याआधी मनगटावर थोडं लावून तेल फक्त कोमट आहे ना, ते तपासा.
- मालिश करा — अष्टांगहृदयानुसार अभ्यंग करताना डोकं, कान आणि पाय यांना विशेष तेल लावावं. मग खांदे, हात, पाठ, पाय — हलक्या हाताने.
- काही मिनिटं तेल मुरू द्या.
- उटणे लावा आणि हलक्या हाताने चोळा — त्यामुळे जास्तीचं तेलही निघतं.
- कोमट पाण्याने अंघोळ करा.
छोटी काळजी: तेलामुळे बाथरूमची फरशी निसरडी होते — अंघोळीनंतर ती लगेच धुऊन कोरडी करा, आणि घरातल्या ज्येष्ठांना बसायला पाट/स्टूल द्या.
त्वचेच्या प्रकारानुसार उटणे
- तेलकट / मिश्र त्वचा: बेसन-डाळीचं पीठ आणि गुलाबपाणी — हलकं, ताजं.
- कोरडी त्वचा: दूध, दही किंवा थोडं तेल घालून कालवलेलं स्निग्ध उटणे (उत्सादन), आणि आधी अभ्यंग.
- संवेदनशील त्वचा: साधं बेसन किंवा मसूर डाळीचं पीठ आणि पाणी; हळद आणि सुगंधी द्रव्यं अगदी कमी.
- मुरुमं असताना: लाल, सुजलेल्या मुरुमांवर उटणे चोळू नका — आजूबाजूच्या त्वचेवर हलक्या हाताने लावा.
छान अनुभवासाठी काही टिप्स
- नवं मिश्रण पहिल्यांदा वापरत असाल, तर आधी हाताच्या आतल्या बाजूला थोडं लावून पाहा — त्वचेला मानवतंय ना, याची खात्री होते.
- आयुर्वेदातच सांगितलं आहे: अष्टांगहृदयानुसार (सूत्रस्थान २.९) कफ वाढलेला असताना (उदा. सर्दी-कफ), पंचकर्मासारख्या शुद्धी उपचारांनंतर लगेच आणि अपचन असताना अभ्यंग टाळावं.
- जखम, कापलेली किंवा भाजलेली त्वचा यावर उटणे-तेल लावू नका; डोळ्यांत जाऊ देऊ नका.
- हळदीचा रंग टॉवेल-कपड्यांवर राहू शकतो — जुना टॉवेल वापरा आणि हळद चिमूटभरच घ्या.
- बाहेरून उटणे घेत असाल तर विश्वासू ठिकाणाहून, घटकांची पूर्ण यादी असलेलं घ्या — किंवा घरीच ताजं बनवा.
- लहान बाळ, गरोदरपण किंवा त्वचेचा कोणताही आजार असेल तर तुमच्या डॉक्टर किंवा वैद्यांचा सल्ला घेऊन उटणे वापरा. एखाद्या घटकाने खाज किंवा लालसरपणा आला तर तो घटक बदला.
उटण्याबद्दल काही समज आणि वास्तव
उटणे सगळ्यांना चालतं का? हो, बहुतेकांना. फक्त आपल्या त्वचेनुसार घटक निवडा — कोरड्या त्वचेसाठी स्निग्ध, तेलकट त्वचेसाठी हलकं.
उटण्याने कांती उजळते का? आयुर्वेदानुसार उद्वर्तन त्वचेला प्रसन्नता देतं, आणि सुश्रुत संहितेनुसार उत्सादन स्त्रियांच्या कांतीला उजाळा देतं. इथे "कांती" म्हणजे त्वचेचं तेज आणि स्वच्छता — रंग बदलणं नव्हे. निरोगी, तेजस्वी त्वचा कोणत्याही रंगात सुंदरच असते.
रोज लावू शकतो का? आयुर्वेदात अभ्यंग आणि उद्वर्तन दिनचर्येचा भाग आहेत, त्यामुळे हो — हलक्या हाताने आणि त्वचेला मानवेल अशा मिश्रणाने.
फक्त दिवाळीतच लावायचं का? अजिबात नाही! दिवाळीचं अभ्यंग स्नान खास आहेच, पण उटणे वर्षभर वापरता येतं.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
उटणे कसे लावावे?
आधी कोमट तेलाने हलकं मालिश करा किंवा त्वचा ओली करा. उटण्याचा मऊ लेप हलक्या हाताने लावा, पारंपरिक पद्धतीनुसार खालून वर चोळा, काही मिनिटं ठेवा आणि ओल्या हातांनी हलकं चोळून कोमट पाण्याने अंघोळ करा. डोळ्यांभोवती लावू नका.
उटणे कितीवेळा लावावे?
आयुर्वेदात उद्वर्तन दिनचर्येचा भाग आहे. आपल्या सोयीनुसार रोज किंवा आठवड्यातून काही वेळा लावू शकता. कोरड्या त्वचेसाठी दूध किंवा तेल घालून कालवलेलं उटणे वापरा.
उटणे लावल्याने त्वचेला काय फायदा होतो?
अष्टांगहृदयानुसार उद्वर्तन कफ कमी करतं, अवयवांना दृढता देतं आणि त्वचेला उत्तम प्रसन्नता देतं. सुश्रुत संहितेनुसार ते त्वचा गुळगुळीत व स्वच्छ करतं, आणि स्निग्ध उत्सादन विशेषतः स्त्रियांच्या कांतीला उजाळा देतं. शिवाय सुगंध, मालिश आणि अंघोळीचा अनुभव मनालाही ताजंतवानं करतो.
घरी उटणे कसे बनवावे?
दोन चमचे बेसन (किंवा बेसन + मसूर/मूग डाळीचं पीठ), चिमूटभर हळद, थोडं चंदन, आणि हवं असल्यास गुलाबपाकळी किंवा संत्र्याच्या सालीची पूड एकत्र करा. लावायच्या वेळी तेलकट त्वचेसाठी गुलाबपाणी आणि कोरड्या त्वचेसाठी दूध, दही किंवा थोडं तेल घालून लेप करा.
उटण्याने ॲलर्जी होऊ शकते का, आणि ती कशी टाळावी?
बहुतेकांना उटणे छान मानवतं. पण प्रत्येकाची त्वचा वेगळी असल्याने, नवं मिश्रण आधी हाताच्या आतल्या बाजूला थोडं लावून पाहा. एखाद्या घटकाने खाज किंवा लालसरपणा आला, तर तो घटक (उदा. हळद किंवा एखादं सुगंधी द्रव्य) वगळून उटणे बनवा.
अभ्यंग स्नान म्हणजे काय आणि कसे करावे?
अभ्यंग स्नान म्हणजे अंगाला कोमट तेलाने मालिश (अभ्यंग), मग उटणे (उद्वर्तन) आणि नंतर कोमट पाण्याने अंघोळ. अष्टांगहृदयानुसार अभ्यंग करताना डोकं, कान आणि पाय यांना विशेष तेल लावावं. दिवाळीत पहाटे अभ्यंग स्नान करण्याची आपली सुंदर परंपरा आहे.
बाळाला उटणे लावावे का?
बाळाची त्वचा खूप नाजूक असते. बाळासाठी उटणे वापरायचं असेल तर तुमच्या बालरोगतज्ज्ञ किंवा वैद्यांचा सल्ला घ्या, आणि बाळाच्या चेहऱ्याजवळ, डोळ्यांजवळ, नाकाजवळ पावडर नेऊ नका.
