सतत थकवा जाणवणं, वजन न कमी होणं किंवा अचानक वाढणं, केस गळणे, थंडी जास्त सहन न होणं — ही सगळी लक्षणं अनेकदा "कामाचा ताण" किंवा "वयोमानानुसार" समजून दुर्लक्षित केली जातात. पण यामागे थायरॉईड ग्रंथीचा बिघाड असू शकतो. थायरॉईड ग्रंथी शरीराच्या चयापचयाचं (metabolism) नियंत्रण करते, आणि स्त्रियांमध्ये पुरुषांपेक्षा थायरॉईडचे विकार लक्षणीयरीत्या जास्त आढळतात. भारतातील विविध अभ्यासांनुसार, साधारण १०-१२% स्त्रियांना हायपोथायरॉईडचा त्रास असतो, आणि ३५ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या स्त्रियांमध्ये हे प्रमाण आणखी जास्त आढळतं.
हा लेख थायरॉईडच्या सर्वसाधारण बिघाडाबद्दल आहे. थायरॉईड कर्करोगाबद्दल स्वतंत्र, सविस्तर माहितीसाठी आमचा थायरॉईड कॅन्सरवरील लेख वाचा.
थायरॉईड बिघाडाचे मुख्य प्रकार कोणते?
- हायपोथायरॉईड (Hypothyroidism) — थायरॉईड ग्रंथी पुरेसं हार्मोन तयार करत नाही, त्यामुळे शरीराचं चयापचय मंदावतं
- हायपरथायरॉईड (Hyperthyroidism) — थायरॉईड ग्रंथी गरजेपेक्षा जास्त हार्मोन तयार करते, त्यामुळे शरीराचं चयापचय गरजेपेक्षा वेगाने चालतं
दोन्ही स्थिती एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध लक्षणं दाखवतात, त्यामुळे नेमकं निदान रक्तचाचणीशिवाय करणं शक्य नाही.
हायपोथायरॉईडची लक्षणं
- सतत थकवा, ऊर्जा कमी वाटणं
- वजन वाढणं किंवा कमी होण्यात अडचण
- थंडी नेहमीपेक्षा जास्त जाणवणं
- केस गळणे, कोरडी त्वचा
- बद्धकोष्ठता
- पाळीत अनियमितता
हायपरथायरॉईडची लक्षणं
- अनपेक्षित वजन कमी होणं
- भूक वाढणं
- हृदयाचे ठोके जलद किंवा अनियमित जाणवणं
- घाम जास्त येणं, उष्णता सहन न होणं
- चिडचिड, अस्वस्थता वाढणं
- पाळीत बदल
थायरॉईड बिघाड का होतो?
बहुतांश वेळा थायरॉईड बिघाडामागे स्वयंप्रतिकार (autoimmune) प्रक्रिया कारणीभूत असते — शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती चुकून स्वतःच्याच थायरॉईड ग्रंथीवर हल्ला करते. हायपोथायरॉईडमागे हाशिमोटो थायरॉयडायटिस (Hashimoto's thyroiditis) हे सर्वाधिक सामान्य कारण असतं, तर हायपरथायरॉईडमागे ग्रेव्ह्स डिसीज (Graves' disease) हे प्रमुख कारण आढळतं. आहारातील आयोडीनचं प्रमाणही थायरॉईडच्या कार्यावर परिणाम करतं — याबद्दल सविस्तर माहितीसाठी आमचा आयोडीनयुक्त आहारावरील लेख वाचा.
डॉक्टरांना कधी भेटावं आणि तपासणी कशी होते?
वरीलपैकी अनेक लक्षणं काही आठवडे सतत जाणवत असतील, तर डॉक्टरांना भेटून साधी रक्तचाचणी (TSH चाचणी) करून घेणं योग्य — ही एक सोपी, व्यापकपणे उपलब्ध चाचणी आहे. निदान झाल्यास, उपचार डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली आणि नियमित पाठपुराव्यासह केला जातो — औषधाचा प्रकार व मात्रा पूर्णपणे वैयक्तिक तपासणीनुसार ठरते, त्यामुळे हा निर्णय स्वतः घेण्याऐवजी डॉक्टरांशी चर्चा करूनच घ्यावा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
थायरॉईड बिघाड बरा होऊ शकतो का?
बहुतांश थायरॉईड विकार पूर्णपणे बरे होत नसले, तरी योग्य उपचार व नियमित तपासणीने ते प्रभावीपणे नियंत्रित ठेवता येतात, आणि रोजचं आयुष्य सामान्यपणे जगता येतं.
गरोदरपणात थायरॉईड तपासणी गरजेची आहे का?
हो, गरोदरपणात थायरॉईडचं संतुलन बाळाच्या वाढीसाठी महत्त्वाचं असतं, त्यामुळे डॉक्टर सहसा गरोदरपणात थायरॉईड तपासणीची शिफारस करतात.
थायरॉईडचा त्रास आनुवंशिक असतो का?
कुटुंबात थायरॉईड विकाराचा इतिहास असल्यास धोका काहीसा जास्त असू शकतो, पण हे एकमेव कारण नाही — इतर घटकही यात भूमिका बजावतात.
वजन वाढणं हे नेहमीच थायरॉईडमुळे असतं का?
नाही, वजन वाढण्यामागे अनेक कारणं असू शकतात. थायरॉईडची इतर लक्षणंही (थकवा, थंडी सहन न होणं) सोबत जाणवत असतील, तरच थायरॉईड चाचणीचा विचार करावा — निश्चित निदानासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
